Suy tim cấp và suy tim mãn khác nhau cơ bản ở tốc độ khởi phát và mức độ khẩn cấp. Suy tim cấp là tình trạng các triệu chứng xuất hiện đột ngột hoặc trở nặng nhanh chóng, đe dọa tính mạng ngay lập tức và cần cấp cứu y tế. Trong khi đó, suy tim mãn tính là quá trình suy giảm chức năng tim diễn ra âm thầm, kéo dài qua nhiều năm, người bệnh có thể chung sống nếu kiểm soát tốt lối sống và tuân thủ theo dõi định kỳ.

Suy tim là gì và cơ chế hoạt động của tim bị suy giảm ra sao?

Trước khi đi sâu vào phân biệt hai thể bệnh, chúng ta cần hiểu đúng bản chất của "suy tim". Nhiều người thường lầm tưởng suy tim đồng nghĩa với việc tim ngừng đập, nhưng thực tế không phải vậy.

Suy tim là gì?

Suy tim là tình trạng cơ tim bị suy yếu, không còn đủ sức bơm máu để đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng và oxy cho cơ thể. Bạn có thể hình dung trái tim giống như một chiếc máy bơm nước hoạt động không ngừng nghỉ. Khi máy bơm này bị yếu đi hoặc các ống dẫn bị tắc nghẽn, dòng chảy sẽ bị ứ trệ.

Tương tự, khi tim suy, máu sẽ ứ lại ở phổi hoặc các bộ phận khác (gây phù nề, khó thở) và các cơ quan thiếu máu nuôi sẽ hoạt động kém hiệu quả. Tình trạng này có thể xảy ra ở tim trái, tim phải hoặc cả hai bên.

Phân loại suy tim dựa trên diễn tiến

Trong y khoa, để xác định hướng xử trí, các bác sĩ thường chia suy tim thành hai thể chính dựa trên "thời gian" và "tốc độ" bệnh xuất hiện:

• Suy tim cấp tính: Như một cơn bão ập đến bất ngờ, phá hủy nhanh chóng.

• Suy tim mãn tính: Như sự bào mòn của thời gian, diễn ra từ từ và thầm lặng.

Việc phân biệt rạch ròi hai trạng thái này cực kỳ quan trọng. Nó quyết định việc bạn cần gọi xe cấp cứu ngay lập tức hay chỉ cần đặt lịch hẹn tái khám sớm với bác sĩ chuyên khoa.

Suy tim cấp và suy tim mãn khác nhau như thế nào?

Để giúp bạn dễ dàng hình dung và phân biệt, chúng ta sẽ so sánh hai thể bệnh này dựa trên những tiêu chí quan trọng nhất: khởi phát, triệu chứng và mức độ nguy hiểm.

Bảng so sánh nhanh:

Đối với suy tim cấp, sự thay đổi huyết động học (dòng chảy của máu) diễn ra quá nhanh khiến cơ thể không kịp thích nghi. Ngược lại, ở suy tim mãn, cơ thể có cơ chế "bù trừ" trong giai đoạn đầu, nên đôi khi người bệnh không nhận ra mình mắc bệnh cho đến khi triệu chứng đã rõ rệt.

Có một lưu ý quan trọng đó là một người bị suy tim mãn tính hoàn toàn có thể gặp phải các đợt "suy tim cấp" (còn gọi là đợt cấp mất bù của suy tim mãn) nếu không giữ gìn sức khỏe hoặc gặp các yếu tố kích thích như nhiễm trùng, bỏ thuốc điều trị suy tim mãn tính.

Triệu chứng suy tim cấp và mãn tính biểu hiện khác nhau ra sao?

Hiểu được bản chất khác biệt về thời gian là bước đầu tiên. Tuy nhiên, để thực sự bảo vệ bản thân và người thân, đặc biệt là những người lớn tuổi trong gia đình, bạn cần nhận diện chính xác các dấu hiệu cảnh báo trên cơ thể.

Triệu chứng là "ngôn ngữ" của cơ thể báo hiệu tim đang gặp nguy hiểm. Tuy nhiên, cường độ của các dấu hiệu này giữa thể cấp và thể mãn là hoàn toàn khác biệt.

Dấu hiệu nhận biết suy tim cấp tính (Tình trạng khẩn cấp)

Ở suy tim cấp, các triệu chứng thường xuất hiện dồn dập khiến người bệnh hoảng loạn. Dấu hiệu điển hình nhất là tình trạng khó thở cực độ. Người bệnh cảm thấy như bị "chết đuối trên cạn", không thể nằm đầu thấp và phải ngồi dậy để thở.

Các biểu hiện nguy hiểm cần gọi cấp cứu ngay bao gồm:

• Khó thở dữ dội, đột ngột: Kèm theo tiếng thở rít hoặc khò khè.

• Ho ra máu hoặc bọt hồng: Đây là dấu hiệu của phù phổi cấp (nước tràn vào phổi), rất nguy hiểm.

• Đau ngực: Cảm giác đè nén, thắt chặt vùng ngực trái.

• Tim đập nhanh, loạn nhịp: Cảm giác hồi hộp, đánh trống ngực dồn dập.

• Dấu hiệu giảm tưới máu: Da xanh tái, vã mồ hôi lạnh, tụt huyết áp, chân tay lạnh ngắt, lơ mơ hoặc ngất xỉu.

Dấu hiệu cảnh báo suy tim mãn tính

Khác với vẻ "ồn ào" của suy tim cấp, suy tim mãn tính thường bị bỏ qua vì người bệnh nghĩ đó là dấu hiệu của tuổi già hoặc do lười vận động. Các triệu chứng thường nhẹ lúc đầu và nặng dần lên.

Bạn nên chú ý đến các thay đổi sau:

• Khó thở khi gắng sức: Cảm thấy hụt hơi khi leo cầu thang, đi bộ nhanh hoặc mang vác vật nặng. Dần dần, khó thở xuất hiện ngay cả khi nghỉ ngơi.

• Phù mềm ở hai chi dưới: Vùng bàn chân, mắt cá chân bị sưng lên. Khi ấn ngón tay vào sẽ thấy vết lõm giữ nguyên một lúc lâu mới đàn hồi lại. Phù thường nặng hơn vào buổi chiều.

• Tiểu đêm: Thường xuyên phải thức dậy đi tiểu vào ban đêm do lượng nước ứ đọng ban ngày được đào thải khi nằm nghỉ.

• Mệt mỏi triền miên: Luôn cảm thấy thiếu năng lượng, cơ bắp yếu ớt do không nhận đủ máu nuôi dưỡng.

Nguyên nhân gây suy tim cấp và suy tim mãn đến từ đâu?

Việc xác định nguyên nhân gốc rễ giúp bác sĩ tiên lượng và đưa ra lời khuyên phù hợp. Mỗi thể bệnh thường xuất phát từ những "thủ phạm" khác nhau.

Yếu tố thúc đẩy suy tim cấp (Đợt cấp mất bù)

Suy tim cấp hiếm khi tự nhiên xuất hiện mà thường do một biến cố tim mạch lớn hoặc một yếu tố kích hoạt mạnh mẽ.

• Nhồi máu cơ tim cấp: Đây là nguyên nhân hàng đầu. Một vùng cơ tim bị chết đột ngột do tắc mạch máu nuôi tim, khiến tim mất chức năng bơm máu tức thì.

• Rối loạn nhịp tim: Các cơn nhịp nhanh hoặc chậm bất thường làm rối loạn huyết động.

• Nhiễm trùng nặng: Viêm phổi hoặc nhiễm trùng huyết làm tăng gánh nặng cho tim.

• Ngưng thuốc đột ngột: Người đang điều trị bệnh tim nhưng tự ý bỏ thuốc hoặc dùng thuốc không đúng chỉ định.

Nền tảng bệnh lý của suy tim mãn

Suy tim mãn tính là hậu quả cuối cùng của hầu hết các bệnh lý tim mạch kéo dài mà không được kiểm soát tốt.

• Bệnh mạch vành mạn tính: Mạch máu nuôi tim bị hẹp dần theo thời gian (do xơ vữa), làm cơ tim yếu đi từ từ.

• Tăng huyết áp lâu năm: Áp lực máu cao buộc tim phải làm việc quá sức trong thời gian dài, dẫn đến dày thất và sau đó là giãn buồng tim.

• Bệnh van tim: Hở hoặc hẹp van tim khiến dòng máu lưu thông không đúng chiều, gây ứ trệ.

• Bệnh tiểu đường: Đường huyết cao gây tổn thương mạch máu và cơ tim.

Chế độ dinh dưỡng và lối sống cho người bệnh tim mạch cần lưu ý gì?

Biết được nguyên nhân và triệu chứng giúp chúng ta không còn bị động trước căn bệnh này. Tuy nhiên, "phòng bệnh hơn chữa bệnh" luôn là chân lý, đặc biệt với những người đang sống tại các đô thị phát triển, nơi nhịp sống nhanh và áp lực cao dễ ảnh hưởng đến tim mạch.

Đối với người bệnh suy tim, đặc biệt là suy tim mãn, lối sống đóng vai trò như một "liều thuốc" tự nhiên vô cùng quan trọng. Một chế độ ăn uống khoa học không chỉ giúp giảm gánh nặng cho tim mà còn cải thiện chất lượng cuộc sống đáng kể.

Chế độ ăn DASH

Các chuyên gia tim mạch thường khuyến nghị Chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension). Đây là chế độ ăn được thiết kế để ngăn chặn tăng huyết áp – nguyên nhân hàng đầu gây suy tim.

Nguyên tắc cốt lõi của DASH bao gồm:

• Giảm muối (Natri): Đây là yếu tố quan trọng nhất. Ăn mặn khiến cơ thể giữ nước, làm tăng gánh nặng cho tim và gây phù. Bạn nên hạn chế nêm nếm nhiều gia vị mặn, nước chấm và thực phẩm đóng hộp.

• Tăng cường rau xanh và trái cây: Cung cấp kali, magie và chất xơ giúp ổn định huyết áp.

• Ưu tiên ngũ cốc nguyên hạt: Gạo lứt, yến mạch thay vì gạo trắng tinh chế.

• Chọn chất đạm lành mạnh: Cá, thịt gia cầm bỏ da, các loại đậu. Hạn chế tối đa thịt đỏ và mỡ động vật.

Thay đổi thói quen sinh hoạt tại đô thị

Cuộc sống tại các khu vực sầm uất như Quận 7 mang lại nhiều tiện nghi nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ từ lối sống ít vận động và căng thẳng.

• Kiểm soát cân nặng: Béo phì buộc tim phải làm việc vất vả hơn. Giảm cân khoa học giúp tim "dễ thở" hơn.

• Vận động vừa sức: Không cần những bài tập nặng nhọc. Đi bộ nhẹ nhàng, yoga hoặc đạp xe 30 phút mỗi ngày là đủ để duy trì sự dẻo dai cho cơ tim.

• Quản lý stress: Căng thẳng kéo dài làm tăng nhịp tim và huyết áp. Hãy dành thời gian thư giãn, ngủ đủ giấc.

• Theo dõi sức khỏe tại nhà: Người bệnh nên có thói quen cân trọng lượng cơ thể mỗi ngày. Nếu tăng đột ngột 1-2kg trong thời gian ngắn, đó có thể là dấu hiệu của ứ nước (phù) chứ không phải tăng cân thông thường.

Kết luận

Suy tim cấp và suy tim mãn tuy khác nhau về biểu hiện và mức độ khẩn cấp, nhưng chúng có mối liên hệ mật thiết. Một người suy tim mãn nếu không tuân thủ điều trị có thể rơi vào đợt cấp nguy kịch. Ngược lại, sau khi qua cơn suy tim cấp, chức năng tim thường bị ảnh hưởng và cần theo dõi như một bệnh lý mãn tính.

Bệnh tim mạch ngày nay không còn là "án tử" nếu được phát hiện sớm và quản lý đúng cách. Đừng đợi đến khi khó thở dữ dội mới tìm kiếm sự giúp đỡ. Việc tầm soát định kỳ, đặc biệt với những người có yếu tố nguy cơ (trên 40 tuổi, hút thuốc, cao huyết áp, gia đình có tiền sử bệnh tim) là chìa khóa để bảo vệ trái tim khỏe mạnh.

Cố vấn chuyên môn cho bài viết

PGS.TS.BS. Huỳnh Kim Phượng là Bác sĩ chuyên khoa Nội tổng quát – Nội Tim mạch với hơn 35 năm kinh nghiệm trong thăm khám, chẩn đoán và điều trị.
Bác sĩ nguyên là Trưởng khoa Trung tâm Chăm sóc Sức khỏe theo yêu cầu – Bệnh viện Chợ Rẫy, 
Hiện Bác sĩ đang giảng dạy tại Đại học Y Dược TP.HCM, Đại học Y Phạm Ngọc Thạch và Đại học Y Dược Cần Thơ đồng thời là giám đốc y khoa tại Phòng khám Đa khoa SIHG Quận 7.