Sau khi nhận tin mắc tiểu đường, tâm lý người bệnh thường đi qua nhiều trạng thái: bàng hoàng, khó tin, giận dữ, lo lắng rồi dần sống chung với bệnh. Các trạng thái này không theo một thứ tự cố định và mỗi người có nhịp riêng. Bài viết giúp bạn nhận ra mình hoặc người thân đang ở đâu, nỗi lo nào hay gặp và những hành động thường thấy ở từng lúc.
Chị H., 48 tuổi, nhân viên văn phòng ở Quận 7, ngồi lặng trong phòng khám khi bác sĩ báo chỉ số đường huyết vượt ngưỡng. Chị gật đầu, nhưng gần như không nghe thêm câu nào. Về đến nhà, chị nhắn hỏi bạn bè xem có nên xét nghiệm lại ở nơi khác, rồi mở điện thoại đọc thông tin về bệnh đến khuya.
Nếu bạn hoặc người thân từng có cảm giác tương tự, đó là phản ứng rất thường gặp. Tin mắc một bệnh mãn tính không lây nhiễm như tiểu đường không chỉ đổi kết quả xét nghiệm. Nó còn đổi cách người bệnh nhìn vào bữa ăn, giấc ngủ, công việc và tương lai của mình.
Tâm lý bệnh nhân tiểu đường thay đổi qua những giai đoạn nào?
Sau khi được thông báo mắc bệnh tiểu đường (còn gọi là đái tháo đường), nhiều người thường trải qua sáu trạng thái: bàng hoàng, phủ nhận, giận dữ, mặc cả, buồn bã kèm lo lắng, rồi dần sống chung với bệnh. Các trạng thái này có thể đan xen hoặc quay lại, không theo thứ tự cố định.
Cách mô tả theo giai đoạn được mượn từ lý thuyết về nỗi mất mát. Theo nghiên cứu của Kahn và cộng sự (2012, tạp chí Chronic Illness) trên 34 người mắc tiểu đường ở Buffalo, Mỹ, phản ứng cảm xúc của người tham gia tương tự các giai đoạn đau buồn do Kübler-Ross mô tả. Vì vậy, các giai đoạn dưới đây nên được hiểu là gợi ý để nhận diện, không phải lộ trình mà ai cũng đi đủ.
Bảng dưới đây tóm tắt để bạn tham khảo. Việc đánh giá tình trạng của từng người thuộc về bác sĩ.
Giai đoạn
Cảm xúc thường gặp
Hành động thường gặp
1. Nhận tin
Bàng hoàng, khó tin
Hỏi lại, xin xét nghiệm lại, tìm đọc thông tin
2. Phủ nhận
"Chắc không sao"
Chưa muốn nói với người thân, trì hoãn một số việc theo dõi
3. Giận dữ
Bực bội, tự trách
Cáu gắt, tranh luận, khó giữ nếp tự chăm sóc
4. Mặc cả
Nuối tiếc, "giá như"
Tự đặt điều kiện với bản thân, thử rồi bỏ
5. Buồn bã
Tủi thân, lo lắng
Thu mình, ngại chia sẻ
6. Sống chung
Quen dần, bình tâm hơn
Tìm hiểu bệnh, tạo thói quen, nhờ hỗ trợ
Giai đoạn 1: Khoảnh khắc nhận tin thường để lại cảm giác gì?
Ngay sau khi được thông báo, nhiều người cảm thấy bàng hoàng hoặc khó tin, một số khác lại bình thản đón nhận. Cảm giác này có thể kéo dài từ vài giờ đến vài ngày và thường đi kèm suy nghĩ "sao lại là mình".
Theo nhóm Health Experiences Research của Đại học Oxford (HEXI, soát lại tháng 8/2025), người mắc tiểu đường type 2 kể lại nhiều phản ứng khác nhau ngay sau chẩn đoán. Một số hành động thường gặp:
Hỏi lại: xin bác sĩ nhắc lại kết quả, hoặc xin làm lại xét nghiệm để chắc chắn hơn.
Nghĩ nhiều về bệnh: trong những tháng đầu, bệnh có thể chiếm phần lớn suy nghĩ hằng ngày.
Tìm đọc thông tin: đọc tài liệu, hỏi người quen để hiểu mình đang đối diện điều gì.
Nghiên cứu của Peel và cộng sự (2004, tạp chí Patient Education and Counseling) trên 40 người ở Scotland cho thấy phản ứng cảm xúc khác nhau tùy cách mỗi người đến với chẩn đoán, và phần lớn muốn có thêm thông tin về cách sống chung với bệnh ngay lúc nhận tin.
Giai đoạn 2: Vì sao nhiều người phủ nhận hoặc xem nhẹ kết quả?
Phủ nhận là cách tâm lý tự bảo vệ, giúp người bệnh có thêm thời gian để tiếp nhận một tin lớn. Trong giai đoạn này, người bệnh thường nghĩ rằng kết quả có thể sai hoặc bệnh chưa đến mức cần quan tâm.
Theo mô hình thích nghi của Moos, được tổng hợp trên EBSCO Research Starters (Sharma, 2013), phủ nhận hoặc giảm nhẹ mức độ bệnh có lúc hữu ích ở giai đoạn đầu. Một số biểu hiện thường gặp:
Chờ thêm bằng chứng: có người chỉ tin sau khi có thêm xét nghiệm đường huyết trung bình (HbA1c).
Chưa muốn chia sẻ: giữ kín chuyện bệnh với người thân hoặc đồng nghiệp.
Hoãn việc theo dõi: để việc tái khám hoặc đo đường huyết sang "lúc khác".
Nếu trạng thái này kéo dài, việc theo dõi có thể bị gián đoạn. Khi đó, bạn nên chủ động trao đổi với bác sĩ để hiểu rõ hơn kết quả của mình.
Giai đoạn 3: Giận dữ và tự trách xuất hiện như thế nào?
Khi cú sốc ban đầu lắng xuống, sự bực bội thường xuất hiện. Cơn giận có thể hướng ra ngoài, đến bác sĩ, hệ thống y tế hay người thân, hoặc hướng vào chính mình.
Trong nghiên cứu của Kahn và cộng sự (2012), một số người tham gia bày tỏ sự bất bình với hệ thống y tế, cho rằng mình chưa được dành đủ thời gian. Ở lời kể thu thập bởi Oxford HEXI, có người giận bản thân vì đã biết mình có nguy cơ từ trước. Những hành động thường gặp:
Cáu gắt: dễ nổi nóng với người thân khi được nhắc về ăn uống hoặc tái khám.
Tranh luận: không đồng tình với lời khuyên, đặt nhiều câu hỏi mang tính chất phản bác.
Khó giữ nếp tự chăm sóc: một người trong nghiên cứu Kahn thừa nhận khó duy trì việc tự theo dõi.
Giai đoạn 4: Mặc cả và nuối tiếc là gì?
Mặc cả là lúc người bệnh nghĩ về những điều "giá như". Họ ước được quay lại thời điểm trước khi biết bệnh, hoặc ước đã nghiêm túc hơn với sức khỏe từ sớm.
Kahn và cộng sự (2012) ghi nhận một người tham gia ước có thể "bật một công tắc" để mọi thứ trở lại như cũ. Biểu hiện thường gặp:
Tự đặt điều kiện: "từ mai tôi sẽ ăn đúng giờ", "tuần sau tôi bắt đầu đi bộ".
Thử rồi bỏ: bắt đầu nhiệt tình nhưng khó duy trì khi chưa thấy thay đổi rõ.
Nghĩ nhiều về quá khứ: so sánh với thời chưa có bệnh.
Nỗi lo thường gặp ở bệnh nhân tiểu đường là gì?
Nỗi lo ở người mắc tiểu đường thường xoay quanh biến chứng, việc giữ đường huyết ổn định, tương lai và gánh nặng cho gia đình. Những nỗi lo này có thể xuất hiện ở bất kỳ giai đoạn nào, không chỉ lúc mới nhận tin.
Lo về biến chứng: người tham gia nghiên cứu của Kahn và cộng sự (2012) liên hệ bệnh với những biến chứng ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày.
Lo mình không theo kịp: Oxford HEXI ghi nhận cảm giác choáng ngợp khi nhận ra bệnh kéo dài suốt đời và cần theo dõi thường xuyên.
Lo cho gia đình: nỗi lo về chi phí, thời gian và gánh nặng với người thân.
Khi lo lắng kéo dài, một số người có xu hướng thu mình, ngại chia sẻ, ăn ngủ thất thường và ít theo dõi đường huyết hơn. Các biểu hiện này ở người bệnh tiểu đường có tâm trạng chùng xuống kéo dài. Trong nghiên cứu Kahn, một số người tham gia cũng ghi nhận có giai đoạn tâm trạng chùng xuống kéo dài.
Nếu nỗi lo kéo dài hoặc làm ảnh hưởng sinh hoạt, bạn nên cởi mở trao đổi với bác sĩ để được hỗ trợ phù hợp với mình.
Giai đoạn 5: Buồn bã và thu mình diễn ra như thế nào?
Sau thời gian đầu, một số người có giai đoạn tủi thân, trầm lắng. Họ ngại nói về bệnh, ít gặp gỡ và thấy việc tuân theo chế độ sinh hoạt mới là một gánh nặng.
Trong lời kể ghi nhận bởi Oxford HEXI, có người cho biết mình lo lắng và cảm thấy tủi thân trong vài tháng đầu. Mức độ và thời gian khác nhau ở mỗi người, nên không có mốc chung. Những hành động thường gặp:
Hạn chế gặp gỡ: từ chối bữa ăn chung vì ngại phải giải thích.
Giữ im lặng: ít nói về bệnh, kể cả với người thân.
Mất hứng thú: giảm động lực với những việc từng yêu thích.
Giai đoạn 6: Sống chung với bệnh là như thế nào?
Theo thời gian, nhiều người chuyển từ "đối đầu" sang "sống chung" với bệnh. Bệnh dần ít chiếm suy nghĩ hơn, các việc theo dõi và ăn uống trở thành thói quen trong nhịp sống hằng ngày.
Theo Oxford HEXI, một số hành động giúp quá trình này diễn ra thuận lợi hơn:
Tìm hiểu về bệnh: hỏi điều dưỡng, dược sĩ, tham gia nhóm người cùng hoàn cảnh để thấy mình không đơn độc.
Tạo thói quen: mua sắm, ăn uống, chia giờ và vận động dần thành nếp. Một người trong nghiên cứu Kahn thay việc lái xe bằng đi bộ hoặc đạp xe.
Học từ người đi trước: dễ chấp nhận hơn khi đã thấy người khác kiểm soát bệnh tốt.
Mô hình của Moos còn nhắc đến việc huy động gia đình, nghĩ và trao đổi về tương lai, và tìm ý nghĩa cho trải nghiệm bệnh.
Thời gian để quen dần khác nhau. Có người kể mất khoảng hai đến ba tuần, có người gần một năm. Cũng có người chỉ nghiêm túc hơn khi xuất hiện một dấu hiệu cụ thể trên cơ thể. Cách thích nghi cần được cá thể hóa theo hoàn cảnh sống, công việc và gia đình của từng người.
Khi nào tâm lý có thể dao động trở lại?
Cảm xúc cũ có thể quay lại ở những mốc mới, chẳng hạn khi có thay đổi trong hướng theo dõi hoặc khi xuất hiện diễn biến mới của bệnh. Việc này không có nghĩa là bạn "lùi bước", mà là một phần của quá trình thích nghi.
Lời khuyên của BS. Cao Đăng Tuyên
Mỗi người đi qua những cảm xúc này theo nhịp riêng, và không có cách phản ứng nào là "sai". Điều quan trọng là bạn không phải một mình đối diện với bệnh. Hãy chia sẻ với người thân tin cậy, và chủ động trao đổi với bác sĩ về những lo lắng của mình, kể cả khi chúng không liên quan trực tiếp đến chỉ số xét nghiệm.
BS. Cao Đăng Tuyên - Chuyên khoa Tâm thần kinh - Phòng khám Đa khoa SIHG
Tốt nghiệp Bác sĩ Y khoa năm 2020; chứng nhận đào tạo liên tục chuyên ngành Tâm thần học (2024); có kinh nghiệm chuyên khoa Nội tổng hợp tại Bệnh viện quận 11 (2023–2024) và Phòng khám Đa khoa Vietlife (2024–2025); hiện khám chuyên khoa Tâm thần kinh tại Phòng khám Đa khoa SIHG.
Kết luận
Tâm lý của người mắc tiểu đường thường thay đổi theo thời gian, từ bàng hoàng lúc nhận tin, qua giận dữ, lo lắng, đến dần sống chung với bệnh. Các trạng thái có thể đan xen hoặc quay lại, và nhịp thích nghi khác nhau ở mỗi người.
Nếu bạn thấy nỗi lo hay cảm giác buồn bã kéo dài và ảnh hưởng đến sinh hoạt, hãy trao đổi với bác sĩ hoặc đến cơ sở y tế. Bạn có thể đến Phòng khám Đa khoa SIHG (Quận 7, TP.HCM) để được bác sĩ tư vấn.
Thông tin trong bài chỉ mang tính tham khảo và không thay thế tư vấn của bác sĩ.
Nguồn tham khảo
Living with diabetes on Buffalo, New York's culturally diverse West Side (Kahn và cộng sự). Tạp chí Chronic Illness, 2012.
Diagnosis of type 2 diabetes (Oxford HEXI). Đại học Oxford, soát lại 08/2025. https://hexi.ox.ac.uk/diabetes-type-2/getting-the-diagnosis-of-type-2-diabetes.
Diagnosis of type 2 diabetes: a qualitative analysis of patients' emotional reactions and views about information provision (Peel và cộng sự). Patient Education and Counseling, 2004. https://research.aston.ac.uk/en/publications/diagnosis-of-type-2-diabetes-a-qualitative-analysis-of-patients-e/.
Coping with chronic illness (Sharma). EBSCO Research Starters, 2013. https://www.ebsco.com/research-starters/consumer-health/coping-chronic-illness.
Khám Tim Mạch Quận 7 cùng PGS.TS.BS Huỳnh Kim Phượng
SIHG – Người bạn sức khỏe của doanh nghiệp
Những thông tin cần biết về vi khuẩn HP và dấu hiệu nhận biết sớm
Gợi ý cho bạn
Mất ngủ mãn tính là gì? Dấu hiệu và nguyên nhân thường gặp
Mất ngủ mãn tính là tình trạng khó ngủ kéo dài, ảnh hưởng sinh hoạt ban ngày. Bài viết nêu dấu hiệu, nguyên nhân thường gặp và thời điểm nên gặp bác sĩ.
Rối loạn lo âu bệnh tật là gì? Dấu hiệu, nguyên nhân và khi nào cần đi khám
Rối loạn lo âu bệnh tật là nỗi lo kéo dài về việc mắc bệnh nặng dù khám bình thường. Tìm hiểu dấu hiệu, nguyên nhân và khi nào nên đi khám.
Lo âu ở người mắc bệnh mãn tính không lây nhiễm
Tìm hiểu vì sao người mắc bệnh mãn tính không lây nhiễm dễ lo âu, dấu hiệu nhận biết và thời điểm nên gặp bác sĩ để được tư vấn.
Ăn nhiều đường hay ăn nhiều muối hại huyết áp hơn?
Đường và muối đều có thể làm tăng huyết áp. So sánh cơ chế, mức ăn an toàn mỗi ngày và cách giảm đúng cho người cao huyết áp.
Run tay chân, chóng mặt, đổ mồ hôi lạnh khi lo lắng là dấu hiệu của bệnh gì?
Run tay chân, chóng mặt, đổ mồ hôi lạnh khi lo lắng có thể gặp trong lo âu hoặc một số bệnh lý nội khoa. Bài viết giúp bạn nhận diện từng dấu hiệu và biết cần chuẩn bị thông tin gì khi đi khám.