Lo âu ở người mắc bệnh mãn tính không lây nhiễm là phản ứng tâm lý dễ gặp, và cần được quan tâm khi kéo dài hoặc bắt đầu ảnh hưởng đến sinh hoạt. Sống chung với tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh hô hấp mãn tính hay ung thư là hành trình dài, nên những nỗi lo về tương lai xuất hiện khá tự nhiên. Bài viết giúp bạn hiểu nguyên nhân, nhận ra dấu hiệu và biết lúc nào nên gặp bác sĩ.
Chị H., 47 tuổi, làm kế toán tại một công ty ở Quận 7, TP.HCM (nhân vật minh họa). Sau đợt khám sức khỏe định kỳ, chị biết mình bị tăng huyết áp. Từ hôm đó, chị đo huyết áp ba bốn lần mỗi ngày, chỉ số nhích lên một chút là tim đập nhanh, tối đến khó ngủ.
Chị vẫn đi làm và chăm sóc gia đình như thường lệ. Nhưng trong đầu luôn có một câu hỏi lặp đi lặp lại: "Nếu bệnh nặng hơn thì sao?". Nhiều người ở độ tuổi 30 đến 55, sống giữa nhịp công việc đô thị, từng có cảm giác tương tự. Nỗi lo ấy không có nghĩa là bạn yếu đuối, nhưng khi nó chiếm hết suy nghĩ, bạn nên hiểu rõ hơn để biết cách tìm sự hỗ trợ.
Lo âu ở người mắc bệnh mãn tính không lây nhiễm là gì?
Lo âu ở người mắc bệnh mãn tính không lây nhiễm là trạng thái lo lắng, bồn chồn kéo dài liên quan đến bệnh, việc theo dõi bệnh và tương lai sức khỏe. Lo lắng thỉnh thoảng là phản ứng bình thường. Khi nỗi lo khó kiểm soát và ảnh hưởng giấc ngủ, công việc hay sinh hoạt, bạn nên trao đổi với bác sĩ.
Bệnh mãn tính không lây nhiễm là nhóm bệnh kéo dài, không truyền từ người sang người, gồm bệnh tim mạch, đái tháo đường, bệnh hô hấp mãn tính và ung thư. Theo trang thông tin của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khu vực châu Phi, nhóm bệnh này gây khoảng 41 triệu ca tử vong mỗi năm, tương đương 71% tổng số ca tử vong toàn cầu năm 2019.
Để phân biệt, bạn có thể hình dung như sau:
Lo lắng thông thường: xuất hiện trước một sự kiện cụ thể như ngày tái khám, kết quả xét nghiệm, rồi giảm đi khi sự việc qua đi.
Lo âu kéo dài: nỗi lo lan sang nhiều chuyện, khó dừng lại, kéo dài nhiều tuần hoặc nhiều tháng và khiến bệnh nhân mệt mỏi.
Vì sao cần phân biệt: lo âu kéo dài có thể cần sự đánh giá của bác sĩ, còn lo lắng thông thường thường dịu đi khi bạn được giải đáp thắc mắc về bệnh.
Vì sao người mắc bệnh mãn tính không lây nhiễm dễ lo âu?
Người mắc bệnh mãn tính dễ lo âu vì phải sống lâu dài với bệnh, theo dõi chỉ số đều đặn và đối diện nhiều điều chưa chắc chắn về sức khỏe, công việc và chi phí. Đây thường là phản ứng dễ hiểu, không phải dấu hiệu của sự yếu đuối.
Một số nguyên nhân thường gặp:
Lo về biến chứng và tương lai: nhiều người lo bệnh nặng hơn, lo phụ thuộc vào người thân.
Theo dõi bệnh kéo dài: việc đo chỉ số, nhớ lịch tái khám lặp lại mỗi ngày dễ khiến tâm trí luôn "trực chiến".
Gánh nặng chi phí và công việc: lo thu nhập, thời gian nghỉ để đi khám, chi phí theo dõi lâu dài.
Thay đổi sinh hoạt: điều chỉnh ăn uống, vận động và nếp sống khiến nhiều người thấy mất kiểm soát.
Căng thẳng và giấc ngủ: Viện Sức khỏe Tâm thần Quốc gia Hoa Kỳ (NIMH) cho biết triệu chứng lo âu thường nặng hơn trong những giai đoạn căng thẳng, ví dụ khi đang có bệnh thể chất.
Theo tổng quan hệ thống của Lebel và cộng sự (2020) trên 401 bài nghiên cứu, mức lo sợ liên quan đến bệnh ở mức đáng chú ý gặp ở hơn 20% người mắc bệnh mãn tính. Nhóm tác giả cũng lưu ý rằng nỗi lo ấy có thể là phản ứng hợp lý trước một tình trạng sức khỏe có thật.
Bạn có thể hình dung lo âu như một "chuông báo động" nhạy quá mức: ban đầu chuông giúp bạn cẩn trọng, nhưng khi kêu liên tục, nó làm bạn kiệt sức mà không còn giúp ích. Lo âu và bệnh thể chất cũng có thể ảnh hưởng qua lại. NIMH ghi nhận rối loạn lo âu lan tỏa có thể đi kèm các vấn đề tim mạch hoặc đau kéo dài.
Về mức độ thường gặp, tổng quan hệ thống của Uphoff và cộng sự (2019) tại Bangladesh, Ấn Độ và Pakistan cho thấy khoảng 29% người mắc bệnh không lây nhiễm có lo âu (khoảng tin cậy 95%: 22–36%).
Dấu hiệu lo âu thường gặp ở người mắc bệnh mãn tính
Lo âu thường biểu hiện qua ba nhóm: suy nghĩ và cảm xúc, cơ thể và hành vi. Nếu bạn thấy nhiều dấu hiệu cùng lúc, kéo dài và ảnh hưởng sinh hoạt, bạn nên trao đổi với bác sĩ để được đánh giá. Chỉ bác sĩ mới xác định đó có phải lo âu hay không.
Nhóm
Biểu hiện thường gặp
Suy nghĩ và cảm xúc
Lo lắng quá mức về những việc hằng ngày, khó kiểm soát nỗi lo, hay cáu gắt, cảm giác căng thẳng, khó tập trung
Cơ thể
Khó ngủ hoặc ngủ không sâu, mệt mỏi, đau đầu, căng cơ, run tay, đổ mồ hôi, choáng váng, hụt hơi (theo mô tả của NIMH)
Hành vi
Đo chỉ số sức khỏe nhiều lần, tra cứu triệu chứng liên tục, đổi bác sĩ nhiều lần, hoặc ngược lại né tránh đi khám vì sợ kết quả (theo mô tả của Bệnh viện Bạch Mai về lo âu bệnh tật)
Bảng chỉ để tham khảo, không dùng để tự kết luận. Việc đánh giá và kết luận thuộc về bác sĩ.
Một số dấu hiệu cơ thể như hồi hộp, hụt hơi có thể trùng với triệu chứng của chính bệnh nền. Vì vậy, đừng tự đoán nguyên nhân. Hãy mô tả đầy đủ với bác sĩ để được phân biệt.
Lo âu ảnh hưởng thế nào đến người bệnh?
Lo âu kéo dài có thể làm giấc ngủ kém đi, khiến bạn mệt mỏi và giảm hứng thú với sinh hoạt thường ngày. Nó cũng có thể làm việc theo dõi bệnh theo hướng dẫn của bác sĩ trở nên khó duy trì hơn.
Tổng quan của Lebel và cộng sự (2020) cho thấy nỗi lo liên quan đến bệnh có thể ảnh hưởng chất lượng cuộc sống. Đây là lý do việc quan tâm đến sức khỏe tinh thần cũng quan trọng không kém việc theo dõi các chỉ số cơ thể.
Khi nào cần đến cơ sở y tế?
Bạn nên đến cơ sở y tế khi lo âu kéo dài, khó tự kiểm soát hoặc bắt đầu ảnh hưởng công việc, giấc ngủ và các mối quan hệ. NIMH khuyên nên tìm sự hỗ trợ chuyên môn khi lo âu gây ra vấn đề trong sinh hoạt hằng ngày.
Một số tình huống bạn nên cân nhắc đi khám:
Lo lắng kéo dài: NIMH mô tả bác sĩ thường xem xét tình trạng khó kiểm soát lo lắng gần như mỗi ngày trong 6 tháng trở lên, kèm một số triệu chứng như bồn chồn, mệt mỏi, khó tập trung, dễ cáu, căng cơ hoặc rối loạn giấc ngủ.
Ảnh hưởng sinh hoạt: mất ngủ nhiều đêm, khó làm việc, ngại gặp gỡ.
Hành vi bất thường: đo chỉ số quá thường xuyên, hoặc né tránh tái khám vì sợ kết quả.
Ý nghĩ tự làm hại bản thân: hãy liên hệ ngay cơ sở y tế hoặc người thân đáng tin cậy.
Bạn có thể bắt đầu với bác sĩ đang theo dõi bệnh của mình hoặc bác sĩ chuyên khoa tâm thần kinh. Bác sĩ có thể khám cơ thể để chắc rằng triệu chứng không xuất phát từ một vấn đề thể chất khác.
Người nhà có thể đồng hành như thế nào?
Người nhà nên lắng nghe nỗi lo của người bệnh mà không gạt đi bằng những câu như "đừng nghĩ nhiều nữa". Việc được lắng nghe thường giúp người bệnh bớt cô đơn.
Bên cạnh đó, bạn có thể nhẹ nhàng gợi ý cùng đi khám, và cho người bệnh biết rằng nhờ bác sĩ hỗ trợ về tinh thần là điều bình thường. Nếu thấy người thân có biểu hiện nặng hoặc có ý nghĩ tự làm hại, hãy đưa họ đến cơ sở y tế sớm.
Lời khuyên của BS. Cao Đăng Tuyên
"Khi mắc bệnh mãn tính, lo lắng là phản ứng rất bình thường. Tuy nhiên, nếu nỗi lo kéo dài, làm bạn mất ngủ, khó tập trung hoặc khiến bạn né tránh việc khám và theo dõi bệnh, đó là lúc nên trao đổi với bác sĩ. Việc nói ra không phải là yếu đuối, mà là một phần của chăm sóc sức khỏe toàn diện.
Trong thực tế khám, tôi thấy nhiều người chỉ kể về chỉ số hay triệu chứng cơ thể mà bỏ qua cảm xúc của mình. Hãy chia sẻ cả hai. Mỗi người có hoàn cảnh bệnh và cuộc sống khác nhau, nên hướng theo dõi và hỗ trợ sẽ được bác sĩ cá thể hóa theo từng trường hợp.
Bạn không cần tự đánh giá mình có bị lo âu hay không. Điều cần làm là ghi lại những gì bạn cảm nhận trong vài tuần, rồi mang theo khi đi khám để bác sĩ hiểu rõ hơn."
Kết luận
Lo âu ở người mắc bệnh mãn tính không lây nhiễm là phản ứng dễ hiểu trước một hành trình dài. Bạn có thể nhận ra qua suy nghĩ, cơ thể và hành vi hằng ngày, và không cần tự chịu đựng một mình. Khi nỗi lo kéo dài hoặc ảnh hưởng sinh hoạt, việc chủ động gặp bác sĩ là bước phù hợp.
Hãy quan tâm đến sức khỏe tinh thần song song với việc theo dõi các chỉ số cơ thể. Bạn có thể đến Phòng khám Đa khoa SIHG (Quận 7, TP.HCM) để được đội ngũ bác sĩ tư vấn.
Cố vấn chuyên môn cho bài viết
BS. Cao Đăng Tuyên - Chuyên khoa Tâm thần kinh - Phòng khám Đa khoa SIHG. Bác sĩ tốt nghiệp Bác sĩ Y khoa năm 2020, có chứng nhận đào tạo liên tục chuyên ngành Tâm thần học (2024). Bác sĩ từng khám chuyên khoa Nội tổng hợp tại Bệnh viện quận 11 (2023–2024) và Phòng khám Đa khoa Vietlife (2024–2025), hiện khám chuyên khoa Tâm thần kinh tại Phòng khám Đa khoa SIHG.
Thông tin trong bài chỉ mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn của bác sĩ. Chẩn đoán và hướng theo dõi thuộc về bác sĩ.
Khám Tim Mạch Quận 7 cùng PGS.TS.BS Huỳnh Kim Phượng
SIHG – Người bạn sức khỏe của doanh nghiệp
Những thông tin cần biết về vi khuẩn HP và dấu hiệu nhận biết sớm
Gợi ý cho bạn
Ăn nhiều đường hay ăn nhiều muối hại huyết áp hơn?
Đường và muối đều có thể làm tăng huyết áp. So sánh cơ chế, mức ăn an toàn mỗi ngày và cách giảm đúng cho người cao huyết áp.
Run tay chân, chóng mặt, đổ mồ hôi lạnh khi lo lắng là dấu hiệu của bệnh gì?
Run tay chân, chóng mặt, đổ mồ hôi lạnh khi lo lắng có thể gặp trong lo âu hoặc một số bệnh lý nội khoa. Bài viết giúp bạn nhận diện từng dấu hiệu và biết cần chuẩn bị thông tin gì khi đi khám.
Hệ thần kinh tự chủ khiến tim đập nhanh, ra mồ hôi khi căng thẳng ra sao?
Hệ thần kinh tự chủ liên kết cảm xúc với nhịp tim và tuyến mồ hôi. Bài viết giải thích mối liên hệ tâm - thể, khi nào căng thẳng gây mất cân bằng thần kinh thực vật và dấu hiệu cần đi khám.
Cơ chế sinh lý của stress diễn ra như thế nào trong cơ thể?
Cơ chế sinh lý của stress dưới góc nhìn tâm thần kinh: não bộ nhận diện áp lực, trục HPA, cortisol, adrenaline tác động ra sao đến cơ thể, giấc ngủ, cảm xúc và khi nào cần gặp bác sĩ.
Cortisol và adrenaline khác nhau thế nào và ảnh hưởng ra sao đến sức khỏe?
Cortisol và adrenaline là hai hormone căng thẳng do tuyến thượng thận tiết ra. Tìm hiểu cơ chế hoạt động, điểm khác biệt và tác động đến tim mạch, giấc ngủ, chuyển hóa.