Tiểu đường lâu năm bị tê nhức chân thường xuất phát từ việc đường huyết cao kéo dài làm tổn thương dây thần kinh ngoại biên và các mạch máu nhỏ nuôi dưỡng bàn chân. Triệu chứng này là tín hiệu cần được thăm khám, nhưng không đồng nghĩa với việc phải cắt cụt chi. Chăm sóc bàn chân đúng cách và đi khám sớm giúp bảo vệ đôi chân lâu dài.

Khi đôi chân "lên tiếng" sau nhiều năm sống chung với tiểu đường

Nhiều người bệnh tiểu đường chia sẻ một cảnh quen thuộc: nằm xuống giường, chân bắt đầu châm chích như kiến bò, lúc tê bì, lúc nhức buốt. Cơn khó chịu kéo dài khiến giấc ngủ chập chờn, sáng dậy mệt mỏi và lo lắng cho ngày hôm sau.

Sự lo lắng ấy rất dễ hiểu. Tuy nhiên, hiểu rõ nguyên nhân sẽ giúp bạn bình tĩnh hơn và biết nên làm gì tiếp theo.

Trong bài viết này:

• Nguyên nhân thường gặp: đường huyết cao kéo dài làm tổn thương dây thần kinh và mạch máu ở chi dưới.

• Biểu hiện: châm chích, tê bì, nóng rát, nhức buốt (nặng hơn về đêm) hoặc mất cảm giác ở bàn chân.

• Cần làm: kiểm tra bàn chân mỗi ngày, theo dõi đường huyết theo hướng dẫn của bác sĩ và đi khám để được đánh giá thần kinh, mạch máu.

• Không nên: tự ý dùng thuốc giảm đau hay áp dụng mẹo truyền miệng khi chưa hỏi ý kiến bác sĩ.

Vì sao tiểu đường lâu năm gây tê nhức chân?

Đái tháo đường là bệnh lý mãn tính. Khi lượng đường trong máu tăng cao trong nhiều năm, hai hệ thống ở chi dưới chịu ảnh hưởng song song.

1. Dây thần kinh ngoại biên bị tổn thương. Dây thần kinh là "đường truyền tín hiệu" giữa bàn chân và não. Khi bị tổn thương, tín hiệu bị nhiễu: người bệnh có thể thấy châm chích, nóng rát dù không có tác động gì, hoặc ngược lại, mất cảm giác đau, nóng, lạnh.

2. Mạch máu nhỏ bị thu hẹp, vi tuần hoàn suy giảm. Các mạch máu li ti nuôi dưỡng dây thần kinh và da bàn chân dần kém linh hoạt. Máu mang oxy đến chân ít hơn, khiến dây thần kinh vốn đã yếu càng dễ "kêu đau".

Theo góc nhìn chuyên môn của bác sĩ chuyên khoa Tim Mạch, hai yếu tố này không tách rời. Tổn thương mạch máu làm dây thần kinh thiếu dưỡng chất, còn dây thần kinh tổn thương làm người bệnh khó nhận ra các vết thương hở ở chân. Đây là lý do bàn chân của người tiểu đường cần được theo dõi kỹ hơn người bình thường.

Một số yếu tố khiến tình trạng dễ tiến triển hơn:

• Đường huyết dao động, kiểm soát chưa ổn định trong thời gian dài.

• Huyết áp cao, rối loạn mỡ máu.

• Thừa cân, ít vận động.

• Hút thuốc lá.

• Bệnh tiểu đường kéo dài nhiều năm.

Nhận biết các biểu hiện ở bàn chân

Bảng trên chỉ giúp bạn nhận biết dấu hiệu. Việc xác định nguyên nhân cần bác sĩ thăm khám trực tiếp.

Tê nhức chân có phải dấu hiệu biến chứng tiểu dần trở nặng?

Tê nhức chân cho thấy dây thần kinh và mạch máu đang chịu ảnh hưởng, cần được quan tâm kịp thời. Nguy cơ biến chứng nặng tăng lên khi người bệnh bỏ qua triệu chứng, mất cảm giác ở chân mà không biết, để vết loét hoặc nhiễm trùng kéo dài.

Nhiều người bệnh có thể giảm nguy cơ này nhờ kiểm soát đường huyết, chăm sóc bàn chân hằng ngày và tái khám đều đặn theo hướng dẫn của bác sĩ.

Khi nào cần đi khám ngay?

Hãy đến cơ sở y tế sớm nếu bàn chân có một trong các dấu hiệu sau:

• Xuất hiện vết loét, phồng rộp hoặc vết thương lâu lành.

• Chân sưng, đỏ, nóng hoặc có mùi hôi, chảy dịch.

• Da chân đổi màu tím, sẫm hoặc tái nhợt, lạnh bất thường.

• Cơn đau tăng nhanh, đau cả khi nghỉ ngơi.

• Tê yếu lan rộng, đi lại khó khăn hơn trước.

• Kèm sốt hoặc cảm thấy mệt lả.

Cách chăm sóc cá thể hóa tại nhà để giảm khó chịu

Mỗi người có mức độ triệu chứng và thói quen sinh hoạt khác nhau. Bạn có thể bắt đầu từ những điều chỉnh an toàn dưới đây, trong lúc chờ lịch thăm khám.

Nếu bạn khó ngủ vì chân châm chích, nhức buốt

• Giữ phòng ngủ ấm vừa phải, mang tất mềm, rộng, không có đường chỉ nổi.

• Tránh dùng túi chườm nóng hay chăn điện sát chân. Khi cảm giác đã suy giảm, bạn có thể bị bỏng mà không hay biết.

• Nhẹ nhàng cử động bàn chân, xoay cổ chân trước khi ngủ để máu lưu thông.

• Hạn chế cà phê, rượu bia và thức khuya vì dễ làm giấc ngủ kém hơn.

Nếu bạn đã giảm cảm giác ở bàn chân

• Kiểm tra bàn chân mỗi ngày, kể cả lòng bàn chân và kẽ ngón. Dùng gương nhỏ hoặc nhờ người thân hỗ trợ.

• Không đi chân trần, kể cả trong nhà.

• Kiểm tra nhiệt độ nước bằng khuỷu tay hoặc nhiệt kế trước khi rửa chân, vì bàn chân có thể không báo nóng.

Quy trình chăm sóc bàn chân mỗi ngày đối với bênh nhân tiểu đường

1. Rửa chân bằng nước ấm vừa phải và xà phòng dịu nhẹ. Không ngâm chân quá lâu vì da dễ nứt và nhiễm trùng.

2. Lau khô nhẹ nhàng, đặc biệt kẽ ngón chân.

3. Dưỡng ẩm phần mu và gót chân, không bôi vào kẽ ngón.

4. Cắt móng thẳng ngang, không cắt sát khóe. Nếu móng dày hoặc khó cắt, nên nhờ nhân viên y tế hỗ trợ.

5. Kiểm tra da, móng, vết chai, vết xước trước khi đi giày.

Chọn giày dép phù hợp

• Chọn giày vừa chân, mũi rộng, đế êm, chất liệu thoáng.

• Mua giày vào buổi chiều khi chân hơi giãn nở.

• Kiểm tra bên trong giày trước khi mang để phát hiện sạn, đường chỉ thô.

• Mang tất cotton mềm, thay hằng ngày. Có thể hỏi bác sĩ về giày chuyên dụng khi bàn chân biến dạng hoặc có vết chai.

Vận động nhẹ nhàng cho đôi chân

• Đi bộ nhẹ nhàng theo mức bác sĩ cho phép.

• Xoay cổ chân, co duỗi các ngón, nâng gót chân trong lúc ngồi.

• Tránh tập quá sức hoặc đi bộ quãng dài khi chân đang có vết thương.

• Massage nhẹ vùng bắp chân để thư giãn, không day mạnh, không massage trên vùng da có vết loét.

Dinh dưỡng và cân nặng

• Ăn đa dạng rau xanh, đạm nạc, ngũ cốc nguyên hạt; hạn chế đồ ngọt và thức ăn nhiều dầu mỡ.

• Duy trì cân nặng hợp lý để giảm áp lực lên bàn chân và hỗ trợ kiểm soát đường huyết.

• Thực đơn cụ thể nên được xây dựng theo tình trạng của từng người, cùng với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Đánh giá các cách hỗ trợ được truyền miệng

Trên mạng có nhiều lời khuyên về mẹo dân gian, thảo dược hay các loại vi chất bổ sung giúp "phục hồi thần kinh". Dưới góc nhìn y khoa, bạn nên lưu ý:

• Phần lớn các cách này chưa có bằng chứng đủ rõ ràng cho người tiểu đường, và hiệu quả khác nhau ở từng người.

• Một số sản phẩm có thể tương tác với thuốc đang dùng hoặc ảnh hưởng đến gan, thận.

• Không nên dùng các cách này để thay thế việc kiểm soát đường huyết và thăm khám định kỳ.

• Tự ý dùng thuốc giảm đau kéo dài có thể che lấp triệu chứng, khiến bạn chậm phát hiện tổn thương.

Nếu muốn dùng thêm bất kỳ sản phẩm hỗ trợ nào, hãy hỏi ý kiến bác sĩ đang theo dõi bệnh cho bạn trước.

Thăm khám những gì và gặp bác sĩ chuyên khoa nào?

Khi đến cơ sở y tế vì tê nhức chân, bác sĩ thường hỏi về thời gian mắc bệnh, đặc điểm cơn đau và thuốc đang dùng, sau đó thăm khám bàn chân và có thể đề nghị:

• Xét nghiệm đường huyết đói và HbA1c để đánh giá mức độ kiểm soát đường huyết trong thời gian gần đây.

• Khám cảm giác bàn chân, phản xạ và sức cơ.

• Đo điện cơ khi cần đánh giá chức năng dẫn truyền thần kinh.

• Siêu âm mạch máu chi dưới để xem tình trạng lưu thông máu đến bàn chân.

Tùy tình trạng, bạn có thể được hướng dẫn phối hợp giữa chuyên khoa Nội tiết và Tim Mạch, vì biến chứng ở chân liên quan chặt chẽ đến cả đường huyết lẫn mạch máu.

Nếu bạn đang tìm nơi thăm khám tại quận 7, Phòng khám Đa khoa SIHG có chuyên khoa Tim Mạch với PGS.TS.BS Huỳnh Kim Phượng, giúp bạn được đánh giá tình trạng tuần hoàn và các biến chứng liên quan. Bác sĩ sẽ chỉ định những kiểm tra phù hợp và xây dựng hướng theo dõi cho riêng bạn.

Lời khuyên từ PGS.TS.BS Huỳnh Kim Phượng

Đối với người tiểu đường lâu năm, đôi chân cần được xem như một "bộ phận cần theo dõi thường xuyên". Đừng chờ đến khi đau nhiều hoặc xuất hiện vết loét mới đi khám. Việc tầm soát định kỳ, kiểm soát đường huyết, huyết áp, mỡ máu và giữ thói quen chăm sóc bàn chân mỗi ngày là nền tảng để hạn chế biến chứng.

Nếu bạn hoặc người thân đang gặp tình trạng tê nhức chân kéo dài, hãy sắp xếp thời gian đến gặp bác sĩ để được thăm khám trực tiếp.

PGS.TS.BS. Huỳnh Kim Phượng là Bác sĩ chuyên khoa Nội tổng quát – Nội Tim mạch với hơn 35 năm kinh nghiệm trong thăm khám, chẩn đoán và điều trị. Bác sĩ nguyên là Trưởng khoa Trung tâm Chăm sóc Sức khỏe theo yêu cầu – Bệnh viện Chợ Rẫy. Hiện Bác sĩ đang là giảng viên thỉnh giảng tại Đại học Y Dược TP.HCM đồng thời là giám đốc y khoa tại Phòng khám Đa khoa SIHG Quận 7.