Tim đập nhanh, ra mồ hôi khi căng thẳng là phản ứng do hệ thần kinh tự chủ điều khiển, và là cách não bộ chuyển cảm xúc thành phản ứng của cơ thể. Phản ứng này thường mang tính sinh lý. Tuy nhiên, khi hệ thần kinh mất cân bằng kéo dài, người bệnh nên đến cơ sở y tế để được thăm khám.

Tình huống thường gặp là bạn chuẩn bị bước vào buổi phỏng vấn hoặc đứng trước cả phòng để thuyết trình. Lý trí mách rằng mọi chuyện vẫn ổn, nhưng tim đập mạnh, lòng bàn tay ướt mồ hôi và hơi thở trở nên gấp gáp. Cơ thể dường như phản ứng mạnh hơn nhiều so với những gì bạn nghĩ trong đầu.

Đây là tình huống mà bác sĩ Tâm thần kinh gặp rất thường xuyên trong thực hành. Nhiều người lo sợ mình mắc bệnh tim, trong khi phần lớn các biểu hiện này bắt nguồn từ mối liên hệ giữa não bộ và cơ thể thông qua hệ thần kinh tự chủ.

Hệ thần kinh tự chủ là gì?

Hệ thần kinh tự chủ là phần của hệ thần kinh điều khiển các hoạt động diễn ra tự động trong cơ thể như nhịp tim, huyết áp, nhịp thở, tiêu hóa và tiết mồ hôi. Hệ này hoạt động không cần ý muốn con người và gồm hai nhánh đối lập là giao cảm và phó giao cảm.

Một số chức năng do hệ thần kinh tự chủ đảm nhiệm:

• Điều chỉnh tốc độ và lực co bóp của tim.

• Giãn hoặc co mạch máu, góp phần ổn định huyết áp.

• Điều hòa nhịp thở.

• Kích hoạt tuyến mồ hôi để làm mát cơ thể.

• Điều khiển hoạt động của dạ dày, ruột và bàng quang.

Não bộ biến cảm xúc thành nhịp tim và mồ hôi như thế nào?

Cảm xúc không chỉ nằm trong suy nghĩ. Mỗi khi gặp tình huống gây áp lực, các vùng não xử lý cảm xúc sẽ đánh giá mức độ đe dọa và gửi tín hiệu xuống hệ thần kinh tự chủ. Đây chính là cầu nối giữa tâm lý và thể chất, thường được gọi là mối liên hệ tâm - thể.

Vùng não xử lý cảm xúc kích hoạt hệ giao cảm

Khi não bộ nhận diện một mối đe dọa, dù là nguy hiểm thật hay chỉ là nỗi lo về buổi thuyết trình, hệ giao cảm được kích hoạt gần như tức thì. Cơ thể chuyển sang trạng thái sẵn sàng hành động, được gọi là phản ứng "chiến đấu hay bỏ chạy" (fight or flight).

Adrenaline và cortisol tác động lên tim và tuyến mồ hôi

Tín hiệu từ hệ giao cảm khiến tuyến thượng thận tiết ra adrenaline (epinephrine) và cortisol. Adrenaline làm tim đập nhanh và mạnh hơn, đồng thời kích thích tuyến mồ hôi ở lòng bàn tay, bàn chân, trán và nách. Cortisol giúp duy trì trạng thái cảnh giác của cơ thể trong thời gian dài hơn.

Hệ phó giao cảm và dây thần kinh phế vị giúp cơ thể dịu lại

Nếu hệ giao cảm là bàn đạp ga thì hệ phó giao cảm là chiếc phanh. Dây thần kinh phế vị (vagus) là một đường dẫn quan trọng của nhánh này, giúp làm chậm nhịp tim và đưa cơ thể về trạng thái nghỉ ngơi sau khi nguy cơ qua đi. Ở người khỏe mạnh, hai nhánh luôn điều chỉnh qua lại để giữ sự cân bằng.

Khi nào căng thẳng gây mất cân bằng hệ thần kinh tự chủ?

Phản ứng "chiến đấu hay bỏ chạy" được thiết kế cho những tình huống ngắn. Trong đời sống hiện đại, áp lực công việc, học tập hay các mối quan hệ có thể kéo dài nhiều tuần, nhiều tháng. Khi đó, hệ giao cảm bị kích hoạt liên tục, hệ phó giao cảm khó phát huy vai trò phục hồi.

Căng thẳng mãn tính có thể đi kèm các biểu hiện như:

• Hồi hộp, đánh trống ngực lặp lại.

• Đổ mồ hôi tay chân hoặc toát mồ hôi lạnh.

• Khó ngủ, ngủ không sâu giấc.

• Dễ giật mình, lo âu, mệt mỏi kéo dài.

Mối liên hệ với lo âu và cơn hoảng loạn

Ở một số người, đặc biệt là người nhạy cảm với căng thẳng hoặc có tiền sử lo âu, hệ thần kinh tự chủ có thể phản ứng đột ngột và dữ dội. Cơn hoảng loạn (panic attack) thường biểu hiện bằng tim đập nhanh, toát mồ hôi, khó thở và cảm giác sợ hãi dâng cao, dễ bị nhầm với bệnh tim.

Điều đáng chú ý là vòng xoắn "sợ triệu chứng". Khi cảm thấy tim đập nhanh, người bệnh càng lo lắng, lo lắng lại kích hoạt hệ giao cảm mạnh hơn và triệu chứng tăng lên. Hiểu được cơ chế này là bước đầu giúp cơ thể bình tĩnh trở lại.

Phản ứng bình thường khác rối loạn thần kinh thực vật ở điểm nào?

Phản ứng căng thẳng thông thường gắn với một tình huống rõ ràng và giảm dần khi tình huống đó kết thúc. Rối loạn thần kinh thực vật có thể xuất hiện không rõ nguyên nhân, kéo dài và ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày.

Bảng trên chỉ mang tính tham khảo. Việc đánh giá tình trạng cụ thể cần được thực hiện bởi bác sĩ chuyên khoa.

Làm gì để làm dịu hệ thần kinh ngay khi cơn căng thẳng ập đến?

Một số kỹ thuật đơn giản giúp tăng hoạt động của hệ phó giao cảm và đưa cơ thể về trạng thái cân bằng:

• Hít thở chậm: hít vào bằng mũi trong 4 giây, thở ra bằng miệng trong 6 giây, lặp lại khoảng 5 phút. Nhịp thở chậm giúp nhịp tim giảm dần.

• Kỹ thuật grounding 5-4-3-2-1: lần lượt gọi tên 5 thứ bạn nhìn thấy, 4 thứ bạn chạm vào, 3 âm thanh bạn nghe, 2 mùi bạn ngửi và 1 vị bạn nếm. Kỹ thuật này đưa sự chú ý về hiện tại, tránh để suy nghĩ lo âu cuốn đi.

• Tạm rời khỏi tình huống: ngồi yên vài phút, thả lỏng vai và cổ.

• Hạn chế chất kích thích: giảm cà phê, trà đặc, nước tăng lực, rượu bia và thuốc lá.

• Ngủ đủ giấc: duy trì giờ ngủ đều đặn, tránh dùng điện thoại sát giờ đi ngủ.

Các kỹ thuật này hỗ trợ làm dịu triệu chứng thông thường, không thay thế việc thăm khám khi có dấu hiệu bất thường.

Khi nào cần đi khám?

Bạn nên đến cơ sở y tế nếu gặp một trong các tình huống sau:

• Tim đập nhanh, ra mồ hôi lặp lại nhiều lần, kéo dài hoặc xuất hiện cả khi nghỉ ngơi.

• Triệu chứng làm ảnh hưởng giấc ngủ, công việc hoặc khiến bạn né tránh các tình huống thường ngày.

• Luôn lo sợ cơn hồi hộp tái phát.

• Đau hoặc tức ngực, khó thở không giảm khi nghỉ ngơi, chóng mặt hoặc ngất. Những dấu hiệu này cần được thăm khám sớm để kiểm tra tim mạch.

Khi đi khám, bác sĩ sẽ khai thác bệnh sử, thăm khám và chỉ định các thăm dò cần thiết, như đo điện tâm đồ (ECG), để đánh giá cả khía cạnh tim mạch lẫn tâm thần kinh.

Tim đập nhanh khi căng thẳng cho thấy hệ thần kinh tự chủ đang vận hành để bảo vệ bạn. Điều cần quan tâm là mức độ, tần suất và ảnh hưởng của triệu chứng đến cuộc sống. Cơ thể và tâm trí liên kết chặt chẽ với nhau, vì vậy chăm sóc sức khỏe tinh thần cũng là chăm sóc trái tim.

Nếu bạn nhận thấy các cơn hồi hộp, vã mồ hôi lặp lại và khiến bạn lo lắng kéo dài, đừng cố chịu đựng hay tự chẩn đoán qua mạng. Việc thăm khám sớm giúp phân biệt phản ứng căng thẳng thông thường với rối loạn thần kinh thực vật hoặc rối loạn lo âu, từ đó có hướng theo dõi cá thể hóa chuyên biệt cho từng người. Với các vấn đề cần dùng thuốc hoặc can thiệp chuyên sâu, cần có sự tham vấn từ bác sĩ chuyên khoa.

BS Cao Đăng Tuyên là Bác sĩ chuyên khoa Tâm thần kinh, tốt nghiệp Đại học Y Dược chuyên ngành Bác sĩ Y khoa năm 2020 và có chứng chỉ cập nhật kiến thức tâm thần cơ bản năm 2024. Hiện Bác sĩ khám và điều trị cho người bệnh Tâm thần kinh tại Phòng khám Đa khoa SIHG.

căng thẳngrối loạn lo âustress