Hẹp van tim là bệnh gì?

Tim của chúng ta hoạt động như một máy bơm bền bỉ với hệ thống 4 van tim (van 2 lá, van 3 lá, van động mạch chủ, van động mạch phổi). Các van này đóng mở nhịp nhàng theo từng nhịp đập để đảm bảo máu chỉ chảy theo một chiều nhất định.

Hẹp van tim xảy ra khi các lá van trở nên dày, cứng hoặc dính lại với nhau, khiến cửa van không thể mở rộng hết cỡ. Tình trạng này buộc tim phải co bóp mạnh hơn để đẩy máu đi qua khe hẹp. Theo thời gian, áp lực làm việc quá tải sẽ khiến cơ tim dày lên, giãn ra và suy yếu dần.

Các dạng hẹp van tim thường gặp bao gồm:

• Hẹp van 2 lá: Cản trở máu từ tâm nhĩ trái xuống tâm thất trái.

• Hẹp van động mạch chủ: Cản trở máu từ tâm thất trái bơm vào động mạch chủ đi nuôi cơ thể.

• Hẹp van 3 lá và hẹp van động mạch phổi: Ít gặp hơn nhưng cũng gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến tuần hoàn phổi.

Dấu hiệu hẹp van tim thường gặp nhất là gì?

Sự nguy hiểm của bệnh hẹp van tim nằm ở chỗ bệnh thường tiến triển rất âm thầm trong nhiều năm. Ở giai đoạn đầu, khi mức độ hẹp còn nhẹ, cơ thể có khả năng tự bù trừ nên người bệnh gần như không cảm thấy bất thường nào.

Tuy nhiên, khi lỗ van hẹp nhiều hơn, lượng máu đi nuôi cơ thể bị giảm sút hoặc ứ trệ tại phổi, các triệu chứng sẽ xuất hiện rõ rệt. Việc lắng nghe cơ thể để nhận biết sớm là vô cùng quan trọng.

• Khó thở là triệu chứng điển hình nhất Người bệnh thường cảm thấy hụt hơi, khó thở khi gắng sức như leo cầu thang, mang vác vật nặng hoặc tập thể dục. Ở giai đoạn nặng hơn, cảm giác khó thở xuất hiện ngay cả khi nghỉ ngơi, đặc biệt là khi nằm đầu bằng vào ban đêm, buộc người bệnh phải ngồi dậy để thở.
• Đau tức ngực (Đau thắt ngực) Cảm giác đè nặng, thắt chặt ngay sau xương ức hoặc vùng ngực trái là dấu hiệu phổ biến, nhất là với hẹp van động mạch chủ. Cơn đau có thể lan ra vai, cánh tay trái hoặc lên cổ, thường xảy ra khi tim phải làm việc nhiều hơn nhu cầu cung cấp oxy.
• Mệt mỏi, choáng váng và ngất xỉu Do lượng máu bơm lên não và đi nuôi cơ thể bị thiếu hụt, người bệnh thường xuyên cảm thấy mệt mỏi, hoa mắt, chóng mặt. Trong các trường hợp hẹp khít van động mạch chủ, người bệnh có thể bị ngất xỉu đột ngột khi đang gắng sức.

Ngoài ra, còn một số dấu hiệu khác cần lưu ý:

• Rối loạn nhịp tim: Cảm giác tim đập nhanh, hồi hộp, đánh trống ngực dồn dập.

• Sưng phù: Phù ở hai chi dưới (mắt cá chân, bàn chân), thường gặp ở giai đoạn suy tim phải.

• Ho khan: Ho dai dẳng, đôi khi ho ra máu hồng (do tăng áp lực tĩnh mạch phổi).

Nguyên nhân nào dẫn đến tình trạng hẹp van tim?

Có nhiều nguyên nhân khiến van tim bị tổn thương và hẹp lại, trong đó phổ biến nhất bao gồm:

• Di chứng của bệnh thấp tim (Sốt thấp khớp) Đây là nguyên nhân hàng đầu gây hẹp van tim ở các nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam. Bệnh thường xảy ra ở trẻ em (5-15 tuổi) do nhiễm liên cầu khuẩn Beta tan huyết nhóm A. Nếu không được điều trị triệt để, phản ứng viêm sẽ làm các lá van tim bị dày, dính và co rút lại. Di chứng hẹp van tim thường xuất hiện sau đó 5-10 năm, thậm chí 20 năm khi người bệnh đã trưởng thành.
• Thoái hóa van tim (Vôi hóa) Theo quy luật lão hóa tự nhiên, các lá van tim có thể bị tích tụ canxi (vôi hóa) khiến chúng trở nên xơ cứng và kém linh hoạt. Tình trạng này thường gặp ở người cao tuổi, đặc biệt là hẹp van động mạch chủ.
• Bẩm sinh Một số người sinh ra đã có cấu trúc van tim bất thường. Ví dụ phổ biến nhất là van động mạch chủ chỉ có 2 lá van (thay vì 3 lá như bình thường), khiến van dễ bị hẹp và hỏng sớm hơn so với người bình thường.

Các nguyên nhân khác:

• Viêm nội tâm mạc nhiễm trùng: Vi khuẩn tấn công vào lớp lót trong tim và các lá van, gây sùi, loét và xơ hóa van.

• Xạ trị vùng ngực: Người từng điều trị ung thư bằng xạ trị vùng lồng ngực có nguy cơ tổn thương van tim cao hơn.

Đối tượng nào có nguy cơ cao mắc bệnh hẹp van tim?

Dựa trên các nguyên nhân kể trên, những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt chú ý đến sức khỏe tim mạch của mình:

• Người cao tuổi: Tuổi càng cao, nguy cơ vôi hóa và xơ cứng van tim càng lớn.

• Người có tiền sử bệnh thấp tim: Những ai từng bị sốt thấp khớp khi nhỏ cần được theo dõi tim mạch suốt đời.

• Người mắc các bệnh mãn tính: Tăng huyết áp, đái tháo đường (tiểu đường), rối loạn mỡ máu là những yếu tố thúc đẩy quá trình xơ vữa và tổn thương van tim nhanh hơn. (Lưu ý: Kiểm soát tốt các bệnh mãn tính này là chìa khóa để bảo vệ tim).

• Người hút thuốc lá, ít vận động, chế độ ăn nhiều chất béo bão hòa.

Bệnh hẹp van tim có nguy hiểm không?

Câu trả lời là Có. Mức độ nguy hiểm phụ thuộc vào độ hẹp của van và khả năng bù trừ của cơ tim. Tuy nhiên, nếu chủ quan không thăm khám, bệnh có thể dẫn đến những biến chứng nặng nề đe dọa tính mạng.

Suy tim là biến chứng thường gặp nhất. Khi tim phải gắng sức trong thời gian dài để bơm máu qua chỗ hẹp, cơ tim sẽ dần suy kiệt. Lúc này, tim không còn khả năng cung cấp đủ máu cho cơ thể, chất lượng cuộc sống của người bệnh giảm sút nghiêm trọng.

Rối loạn nhịp tim cũng là một mối lo ngại lớn. Hẹp van tim làm buồng tim giãn ra, ảnh hưởng đến hệ thống dẫn truyền điện của tim, gây ra rung nhĩ. Rung nhĩ không chỉ gây mệt mỏi mà còn tạo điều kiện hình thành cục máu đông trong buồng tim.

Nếu cục máu đông này trôi theo dòng máu lên não, nó có thể gây tắc mạch não dẫn đến đột quỵ. Ngoài ra, viêm nội tâm mạc nhiễm trùng cũng dễ xảy ra trên nền van tim đã bị tổn thương, gây phá hủy van tim nhanh chóng.

Mặc dù các biến chứng nghe có vẻ đáng sợ, nhưng tin vui là chúng ta hoàn toàn có thể kiểm soát và phòng ngừa chúng nếu áp dụng đúng các biện pháp chăm sóc sức khỏe.

Làm thế nào để phòng ngừa hẹp van tim và bảo vệ sức khỏe tim mạch?

Một lối sống lành mạnh là "liều thuốc" tự nhiên tốt nhất cho trái tim. Dưới đây là những nguyên tắc vàng bạn nên áp dụng ngay hôm nay:

Xây dựng chế độ dinh dưỡng thân thiện với tim Hãy giảm lượng muối trong khẩu phần ăn hàng ngày để tránh tăng huyết áp – kẻ thù của van tim. Hạn chế tối đa chất béo bão hòa từ mỡ động vật, đồ chiên xào nhiều dầu mỡ. Thay vào đó, hãy tăng cường rau xanh, trái cây tươi, ngũ cốc nguyên hạt và các loại cá giàu Omega-3.

Duy trì vận động thể lực đều đặn Tập thể dục giúp tim khỏe hơn và bơm máu hiệu quả hơn. Bạn không cần phải tập luyện cường độ cao như vận động viên. Chỉ cần duy trì 30 phút đi bộ, bơi lội, đạp xe hoặc tập yoga mỗi ngày là đủ để tạo ra sự khác biệt tích cực. Lưu ý, nếu bạn đã được chẩn đoán hẹp van tim, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ về mức độ vận động phù hợp, tránh gắng sức quá mức.

Vệ sinh răng miệng kỹ lưỡng Đây là một lưu ý quan trọng nhưng thường bị bỏ qua. Vi khuẩn từ các bệnh lý răng miệng (sâu răng, viêm lợi) có thể xâm nhập vào máu và gây viêm nội tâm mạc, làm hỏng van tim. Vì vậy, hãy chải răng ít nhất 2 lần/ngày và khám nha khoa định kỳ 6 tháng/lần.

Kiểm soát tốt các bệnh lý nền Nếu bạn đang mắc các bệnh mãn tính như cao huyết áp, tiểu đường hay mỡ máu cao, hãy tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ để giữ các chỉ số ở mức an toàn. Điều này giúp giảm gánh nặng cho tim và ngăn ngừa xơ vữa động mạch.

Khi nào bệnh nhân cần đi khám bác sĩ chuyên khoa tim mạch?

Đừng đợi đến khi cơn đau thắt ngực trở nên dữ dội hay ngất xỉu mới tìm đến bác sĩ. Việc phát hiện sớm qua thăm khám định kỳ mang lại cơ hội bảo tồn van tim cao hơn rất nhiều.

Bạn cần đến gặp bác sĩ chuyên khoa Tim mạch ngay nếu nhận thấy cơ thể mình:

• Khó thở bất thường khi làm việc nhẹ hoặc khó thở kịch phát về đêm.

• Đau tức ngực kéo dài, không thuyên giảm khi nghỉ ngơi.

• Cảm giác tim đập loạn nhịp thường xuyên.

• Phù chân nặng hơn vào buổi chiều.

PGS.TS.BS Huỳnh Kim Phượng - Chuyên khoa Tim Mạch - Phòng khám Đa khoa SIHG

"Trong suốt 35 năm gắn bó với chuyên khoa Tim mạch, điều trị cho hàng ngàn bệnh nhân, tôi nhận thấy rằng 'liều thuốc' quý giá nhất để bảo vệ tim đôi khi không nằm trong các đơn thuốc đặc trị, mà nằm ngay trong thói quen sinh hoạt hàng ngày. Một chế độ ăn giảm mặn, bớt dầu mỡ và duy trì 30 phút đi bộ mỗi ngày có thể giúp bạn giảm gánh nặng cho tim hiệu quả hơn bất kỳ sự can thiệp y khoa nào ở cả giai đoạn sớm lẫn giai đoạn muộn. Hãy yêu thương trái tim mình bằng sự kỷ luật trong lối sống và sự cẩn trọng trong việc tầm soát sức khỏe định kỳ."

Kết luận

Hẹp van tim là bệnh lý tiến triển âm thầm nhưng có thể để lại những hệ quả nghiêm trọng như suy tim hay đột quỵ nếu không được can thiệp kịp thời. Từ việc nhận biết những dấu hiệu ban đầu như khó thở, đau tức ngực cho đến việc kiểm soát các yếu tố nguy cơ, sự chủ động của mỗi người đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ trái tim. Đừng để những triệu chứng thoáng qua trở thành gánh nặng sức khỏe vĩnh viễn, hãy bắt đầu thay đổi lối sống và thăm khám định kỳ ngay từ hôm nay.

Cố vấn chuyên môn cho bài viết

PGS.TS.BS. Huỳnh Kim Phượng là Bác sĩ chuyên khoa Nội tổng quát – Nội Tim mạch với hơn 35 năm kinh nghiệm trong thăm khám, chẩn đoán và điều trị.
Bác sĩ nguyên là Trưởng khoa Trung tâm Chăm sóc Sức khỏe theo yêu cầu – Bệnh viện Chợ Rẫy, 
Hiện Bác sĩ đang giảng dạy tại Đại học Y Dược TP.HCM, Đại học Y Phạm Ngọc Thạch và Đại học Y Dược Cần Thơ đồng thời là giám đốc y khoa tại Phòng khám Đa khoa SIHG Quận 7.