ở van tim là tình trạng các lá van tim không đóng kín hoàn toàn sau mỗi nhịp đập, khiến một lượng máu bị trào ngược trở lại buồng tim thay vì được bơm đi nuôi cơ thể. Nếu không được phát hiện và theo dõi kịp thời, tim phải làm việc gắng sức liên tục để bù đắp lượng máu thiếu hụt, dẫn đến giãn buồng tim, suy tim và nhiều biến chứng nguy hiểm khác.

Cấu tạo van tim và cơ chế gây ra bệnh hở van tim là gì?

Để hiểu rõ về bệnh hở van tim, trước hết chúng ta cần hình dung trái tim như một "máy bơm" bền bỉ, hoạt động liên tục để cung cấp oxy và dưỡng chất cho toàn bộ cơ thể. Bên trong trái tim có 4 buồng và được ngăn cách, điều phối dòng chảy bởi hệ thống 4 van tim chính.

Hệ thống van tim hoạt động như thế nào?

Hệ thống này bao gồm: van 2 lá, van 3 lá, van động mạch chủ và van động mạch phổi. Các van này có cấu tạo như những "cánh cửa một chiều" vô cùng tinh vi, được giữ cố định bởi các dây chằng và cột cơ.

Nhiệm vụ cốt lõi của chúng là mở ra để máu chảy xuôi dòng từ buồng tim này sang buồng tim khác (hoặc ra mạch máu lớn), sau đó đóng chặt lại ngay lập tức để ngăn không cho máu chảy ngược về vị trí cũ. Chu trình này diễn ra nhịp nhàng hàng trăm nghìn lần mỗi ngày.

Điều gì xảy ra khi van tim bị hở?

Khi một hoặc nhiều van tim bị tổn thương, các lá van trở nên cong vênh, co rút hoặc giãn rộng, khiến chúng không thể khép kín hoàn toàn. Lúc này, quy luật "cánh cửa một chiều" bị phá vỡ.

Thay vì toàn bộ lượng máu được bơm đi, sẽ có một phần máu bị trào ngược trở lại buồng tim trước đó qua khe hở của van. Tình trạng này buộc cơ tim phải co bóp mạnh hơn và nhanh hơn để bù đắp lại lượng máu bị thất thoát, đảm bảo đủ máu đi nuôi cơ thể.

Về lâu dài, sự gắng sức này khiến các buồng tim bị giãn ra, thành cơ tim dày lên và dần dần suy yếu, mất khả năng bơm máu hiệu quả. Đây chính là tiền đề dẫn đến suy tim – biến chứng đáng lo ngại nhất của bệnh lý này.

Lưu ý: Bất kỳ van nào trong 4 loại van tim đều có thể bị hở, và mức độ hở có thể diễn tiến từ nhẹ (1/4) đến nặng (4/4). Tuy nhiên, hở van 2 lá và hở van động mạch chủ thường gặp và gây ảnh hưởng nhiều nhất đến huyết động.

Nguyên nhân gây hở van tim thường gặp nhất hiện nay là gì?

Nguyên nhân gây hở van tim rất đa dạng, có thể xuất phát từ những dị tật bẩm sinh hoặc là hậu quả của các bệnh lý mắc phải trong quá trình sinh sống. Việc xác định đúng nguyên nhân giúp bác sĩ có hướng theo dõi và tư vấn phù hợp.

Các nguyên nhân bẩm sinh

Đây là những khiếm khuyết tại cấu trúc van tim hình thành ngay từ khi còn trong bào thai. Phổ biến nhất là tình trạng van động mạch chủ chỉ có 2 lá (thay vì 3 lá như bình thường), khiến van đóng mở không linh hoạt và dễ bị hở sớm.

Ngoài ra, một số bệnh lý di truyền như hội chứng Marfan gây rối loạn mô liên kết cũng làm cho các vòng van bị giãn rộng, dẫn đến hở van ngay từ khi còn trẻ.

Các nguyên nhân mắc phải (Thói quen và bệnh lý nền)

Tại các đô thị phát triển như TP.HCM, nhóm nguyên nhân mắc phải đang ngày càng phổ biến, ảnh hưởng trực tiếp đến người trung niên và cao tuổi. Các yếu tố chính bao gồm:

• Cao huyết áp mãn tính: Đây là tác nhân thầm lặng nhưng nguy hiểm. Áp lực dòng máu tăng cao liên tục khiến buồng tim bị giãn nở, kéo theo vòng van bị giãn rộng và gây ra tình trạng hở van cơ năng.

• Thoái hóa van do tuổi tác: Theo quy luật lão hóa tự nhiên (thường gặp ở người trên 60 tuổi), các lá van dần trở nên xơ cứng, vôi hóa và đóng mở kém linh hoạt hơn so với khi còn trẻ.

• Bệnh thấp tim (Thấp khớp cấp): Đây là di chứng của tình trạng nhiễm liên cầu khuẩn hầu họng lúc nhỏ không được điều trị dứt điểm. Phản ứng miễn dịch sau đó làm dày dính, co rút các lá van và để lại hậu quả hở van khi trưởng thành.

• Nhồi máu cơ tim: Tình trạng hoại tử cơ tim do thiếu máu nuôi có thể làm đứt dây chằng hoặc rối loạn hoạt động của các cột cơ giữ van, gây ra hở van cấp tính.

Vậy chúng ta cần làm gì?

Hiểu rõ nguyên nhân giúp người bệnh có kế hoạch bảo vệ trái tim chủ động hơn. Để hạn chế nguy cơ hở van tim tiến triển từ các yếu tố trên, PGS.TS.BS Huỳnh Kim Phượng, chuyên khoa Nội tim mạch, Phòng khám Đa khoa SIHG khuyến cáo:

• Kiểm soát chặt chẽ huyết áp: Tuân thủ chỉ định của bác sĩ để giữ chỉ số huyết áp ổn định là yếu tố then chốt để giảm áp lực lên van tim.

• Tầm soát tim mạch định kỳ: Người cao tuổi hoặc người có yếu tố nguy cơ nên siêu âm tim định kỳ. Việc này giúp phát hiện sớm các nốt vôi hóa hoặc dòng hở nhỏ trước khi chúng gây ra triệu chứng.

• Điều trị triệt để nhiễm khuẩn: Chú trọng điều trị dứt điểm các bệnh viêm họng, viêm amidan do liên cầu khuẩn (đặc biệt ở trẻ em) để phòng ngừa thấp tim.

• Duy trì lối sống lành mạnh: Áp dụng chế độ ăn giảm mặn, hạn chế chất béo có hại và không hút thuốc lá để bảo vệ hệ mạch vành, giảm thiểu tối đa nguy cơ nhồi máu cơ tim.

Dấu hiệu và triệu chứng hở van tim cảnh báo mức độ nguy hiểm?

Hở van tim thường diễn tiến âm thầm trong nhiều năm. Ở giai đoạn đầu hoặc khi mức độ hở còn nhẹ, bệnh nhân gần như không cảm thấy bất thường và vẫn sinh hoạt, làm việc hoàn toàn bình thường.

Tuy nhiên, khi bệnh tiến triển hoặc van hở nặng, các triệu chứng sẽ xuất hiện ngày càng rõ rệt do tim bắt đầu suy yếu:

• Khó thở: Đây là triệu chứng điển hình nhất. Ban đầu, người bệnh chỉ thấy hụt hơi khi gắng sức (leo cầu thang, mang vác nặng). Về sau, khó thở xuất hiện ngay cả khi nghỉ ngơi hoặc khó thở kịch phát về đêm, buộc người bệnh phải ngồi dậy để thở.

• Mệt mỏi triền miên: Do tim bơm máu kém hiệu quả, cơ thể không nhận đủ oxy và dưỡng chất cần thiết, dẫn đến cảm giác kiệt sức, uể oải dù không làm việc nặng.

• Đánh trống ngực: Người bệnh thường xuyên cảm thấy tim đập nhanh, mạnh, dồn dập trong lồng ngực, cảm giác như tim "bỏ nhịp" hoặc hồi hộp lo âu vô cớ.

• Ho khan: Ho thường xảy ra dai dẳng, tăng lên khi nằm đầu thấp hoặc vào ban đêm. Đôi khi ho khạc ra đờm lẫn chút máu hồng (biểu hiện của sung huyết phổi).

• Phù nề: Khi suy tim phải phát triển, máu ứ trệ tại tĩnh mạch gây phù hai chi dưới (sưng mắt cá chân, bàn chân), nặng hơn có thể gây chướng bụng, ăn uống khó tiêu.

Nếu bạn nhận thấy bản thân hoặc người thân có những dấu hiệu trên, đặc biệt là tình trạng khó thở khi nằm, hãy nghĩ ngay đến khả năng tim mạch đang gặp vấn đề.

Bệnh hở van tim có nguy hiểm không và biến chứng là gì?

Mức độ nguy hiểm của hở van tim phụ thuộc vào loại van bị hở, mức độ hở và khả năng đáp ứng của cơ tim. Vì vậy, thăm khám định kỳ chính là cách phòng ngừa bệnh hiệu quả và phòng tránh những biến chứng nặng nề, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sống và tuổi thọ.

Suy tim - Hậu quả điển hình nhất

Như đã đề cập, khi van tim bị hở, trái tim phải làm việc quá tải trong thời gian dài. Giống như một động cơ chạy hết công suất liên tục, cơ tim sẽ dần suy kiệt, buồng tim giãn to và mất khả năng co bóp. Suy tim do bệnh van tim thường tiến triển nặng dần, khiến người bệnh mất khả năng lao động và phụ thuộc vào sự chăm sóc của người thân.

Rối loạn nhịp tim và nguy cơ đột quỵ

Sự giãn nở của buồng tim (đặc biệt là tâm nhĩ trong hở van 2 lá) làm đảo lộn hệ thống dẫn truyền điện của tim, gây ra các rối loạn nhịp, phổ biến nhất là rung nhĩ.

Khi bị rung nhĩ, máu không được tống đi hết mà quẩn lại trong buồng tim, dễ hình thành các cục máu đông. Nếu cục máu đông này trôi theo dòng máu lên não, nó sẽ gây tắc mạch não, dẫn đến đột quỵ (tai biến mạch máu não) với nguy cơ tàn phế hoặc tử vong rất cao.

Khi nào nên đi gặp bác sĩ tim mạch?

Đối với cư dân tại khu vực Quận 7 và TP.HCM, nơi có nhịp sống năng động nhưng cũng tiềm ẩn nhiều áp lực, việc chủ động bảo vệ sức khỏe tim mạch là vô cùng cần thiết. Bạn không nên đợi đến khi triệu chứng trở nên rầm rộ mới đi khám.

Hãy đến gặp bác sĩ ngay nếu bạn thuộc nhóm nguy cơ cao hoặc xuất hiện các dấu hiệu bất thường như: đau ngực trái, khó thở bất chợt, ngất xỉu hoặc tim đập loạn nhịp.

Kết luận

Hở van tim là bệnh lý tim mạch phổ biến với diễn biến âm thầm nhưng có thể dẫn đến nhiều biến chứng nghiêm trọng như suy tim hay đột quỵ nếu không được can thiệp kịp thời. Tuy nhiên, bệnh hoàn toàn có thể được kiểm soát tốt thông qua việc phát hiện sớm và theo dõi y tế chặt chẽ.

Cố vấn chuyên môn cho bài viết

PGS.TS.BS. Huỳnh Kim Phượng là Bác sĩ chuyên khoa Nội tổng quát – Nội Tim mạch với hơn 35 năm kinh nghiệm trong thăm khám, chẩn đoán và điều trị.
Bác sĩ nguyên là Trưởng khoa Trung tâm Chăm sóc Sức khỏe theo yêu cầu – Bệnh viện Chợ Rẫy, 
Hiện Bác sĩ đang giảng dạy tại Đại học Y Dược TP.HCM, Đại học Y Phạm Ngọc Thạch và Đại học Y Dược Cần Thơ đồng thời là giám đốc y khoa tại Phòng khám Đa khoa SIHG Quận 7.