”Tiểu đường thai kỳ sau sinh có khỏi không?” là câu hỏi khiến nhiều sản phụ trăn trở ngay trong những tuần đầu ở cữ. Ở phần lớn trường hợp, đường huyết sẽ dần trở về mức bình thường sau khi nhau thai được đưa ra ngoài, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc nguy cơ đã khép lại. Bài viết phân tích cơ chế khiến đường huyết thay đổi sau sinh, khoảng thời gian cơ thể cần để ổn định, nguy cơ tiến triển thành đái tháo đường tuýp 2 - một bệnh lý mãn tính, cùng các mốc tầm soát và thói quen sinh hoạt giúp mẹ theo dõi sức khỏe dài hạn.

Ở đa số sản phụ, tình trạng tăng đường huyết của đái tháo đường thai kỳ thuyên giảm trong vài ngày đến vài tuần sau sinh, khi nhau thai không còn tiết các hormone gây kháng insulin. Tuy nhiên, nhóm mẹ từng mắc bệnh vẫn có nguy cơ cao tiến triển thành đái tháo đường tuýp 2 về sau, nên cần tái khám và tầm soát định kỳ.

Nỗi lo quen thuộc của mẹ sau sinh

Rất nhiều mẹ bước ra khỏi phòng sinh với một câu hỏi chưa ai kịp trả lời trọn vẹn: tờ giấy chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ cầm trên tay suốt tam cá nguyệt thứ ba giờ sẽ đi về đâu?

Có mẹ được báo đường huyết đã về mức bình thường ngay trong ngày đầu hậu sản và thở phào. Có mẹ lại thấy chỉ số vẫn nhấp nhô, kèm theo lo lắng rằng mình sẽ phải sống chung với một bệnh lý mãn tính khi con còn quá nhỏ.

Cảm giác mơ hồ đó là điều dễ hiểu. Hiểu đúng cơ chế đằng sau sẽ giúp mẹ biết mình đang ở đâu trong hành trình này và cần theo dõi những gì.

Tiểu đường thai kỳ sau sinh có khỏi không?

Vì sao đường huyết thường trở về mức bình thường sau sinh

Đái tháo đường thai kỳ là tình trạng rối loạn chuyển hóa đường xuất hiện trong thai kỳ và thường được phát hiện ở nửa sau của thai kỳ.

Nguyên nhân chủ yếu đến từ nhau thai. Trong thai kỳ, nhau thai tiết ra nhiều hormone giúp duy trì thai nhưng đồng thời làm giảm hiệu quả hoạt động của insulin - hiện tượng được gọi là kháng insulin. Khi tuyến tụy của mẹ không tiết đủ insulin để bù lại phần thiếu hụt này, đường huyết sẽ tăng lên.

Sau khi em bé chào đời, nhau thai được đưa ra ngoài. Nguồn hormone gây kháng insulin theo đó cũng mất đi, độ nhạy insulin của cơ thể cải thiện và đường huyết ở phần lớn sản phụ dần trở về mức bình thường.

Nói cách khác, đây là một tình trạng gắn liền với thai kỳ hơn là một bệnh lý mãn tính cố định. Điều này giải thích vì sao nhiều mẹ có kết quả đường huyết ổn định ngay trong giai đoạn hậu sản sớm.

Bao lâu sau sinh thì đường huyết ổn định?

Khoảng thời gian này khác nhau ở từng sản phụ.

• Với nhiều trường hợp, đường huyết cải thiện rõ trong vài ngày đầu sau sinh.

• Một số mẹ cần vài tuần để cơ thể điều chỉnh lại quá trình chuyển hóa.

• Một tỷ lệ sản phụ vẫn còn rối loạn đường huyết kéo dài sau giai đoạn hậu sản và cần được bác sĩ theo dõi sát hơn.

Vì vậy, kết quả đo đường huyết trong vài ngày đầu sau sinh chưa phản ánh đầy đủ tình trạng chuyển hóa lâu dài. Đánh giá có giá trị hơn thường được thực hiện ở mốc vài tuần sau sinh, khi cơ thể mẹ đã qua giai đoạn biến động mạnh.

Vì sao "đường huyết về bình thường" chưa phải là điểm kết thúc?

Đái tháo đường thai kỳ được xem như một tín hiệu cảnh báo sớm về khả năng chuyển hóa đường của cơ thể.

Một thai kỳ có thể được ví như bài kiểm tra sức chịu đựng dành cho tuyến tụy. Khi nhu cầu insulin tăng cao, cơ thể mẹ đã cho thấy phần dự trữ này không thật dồi dào. Sau sinh, áp lực giảm đi nên mọi thứ trở lại nhịp cũ, nhưng đặc điểm chuyển hóa nền thì vẫn còn đó.

Đây là lý do nhóm mẹ từng mắc đái tháo đường thai kỳ có nguy cơ tiến triển thành đái tháo đường tuýp 2 - một bệnh lý mãn tính - cao hơn so với nhóm không mắc. Nguy cơ này tăng dần theo thời gian, đặc biệt trong những năm sau sinh.

Một số yếu tố có thể làm nguy cơ tăng thêm:

• Từng mắc đái tháo đường thai kỳ ở nhiều lần mang thai.

• Tiền sử gia đình có người mắc đái tháo đường.

• Chỉ số khối cơ thể ở mức cao trước và sau thai kỳ.

• Lối sống ít vận động, chế độ ăn nhiều đường và tinh bột tinh chế.

• Không duy trì tái khám sau sinh.

Tin tích cực là nguy cơ không phải một kết luận đã định sẵn. Việc theo dõi đúng mốc và duy trì lối sống phù hợp giúp mẹ chủ động hơn rất nhiều trong giai đoạn này.

Các mốc theo dõi sau sinh mẹ cần ghi nhớ

Lịch tái khám cụ thể cần do bác sĩ chỉ định dựa trên tình trạng của từng mẹ. Các mốc trên mang tính tham khảo để mẹ chủ động sắp xếp thời gian giữa lịch chăm con dày đặc.

Chế độ dinh dưỡng và sinh hoạt hỗ trợ đường huyết hậu sản

Giai đoạn sau sinh, mẹ vừa cần phục hồi, vừa cần đủ năng lượng cho việc nuôi con. Vì vậy nguyên tắc ở đây là ăn đủ và ăn cân đối, không phải ăn kiêng khắt khe.

Về dinh dưỡng:

• Ưu tiên nhóm tinh bột hấp thu chậm như gạo lứt, yến mạch, khoai lang, các loại đậu.

• Tăng lượng rau xanh và chất xơ trong mỗi bữa ăn.

• Bảo đảm đủ đạm từ cá, thịt nạc, trứng, sữa và các loại hạt.

• Chia nhỏ bữa ăn trong ngày thay vì dồn vào vài bữa lớn.

• Hạn chế nước ngọt, bánh kẹo, trà sữa và các loại đồ uống nhiều đường.

• Uống đủ nước trong ngày, đặc biệt khi đang cho con bú.

Về sinh hoạt:

• Vận động nhẹ nhàng khi sức khỏe cho phép và có ý kiến của bác sĩ, chẳng hạn đi bộ chậm hoặc các bài tập hậu sản phù hợp.

• Kiểm soát cân nặng theo lộ trình hợp lý, tránh những thay đổi quá nhanh trong giai đoạn nuôi con nhỏ.

• Sắp xếp giấc ngủ và thời gian nghỉ ngơi trong khả năng, vì thiếu ngủ kéo dài cũng ảnh hưởng đến chuyển hóa.

• Ghi lại kết quả theo dõi đường huyết nếu được bác sĩ hướng dẫn, để mang theo trong lần tái khám.

Nuôi con bằng sữa mẹ có ảnh hưởng đến đường huyết không?

Nuôi con bằng sữa mẹ được xem là một yếu tố có lợi cho chuyển hóa của mẹ trong giai đoạn hậu sản.

Quá trình tạo sữa tiêu thụ một lượng năng lượng đáng kể mỗi ngày, góp phần hỗ trợ cân bằng đường huyết và kiểm soát cân nặng sau sinh. Nhiều nghiên cứu cũng ghi nhận mối liên hệ giữa thời gian cho con bú và nguy cơ đái tháo đường tuýp 2 thấp hơn ở nhóm mẹ từng mắc đái tháo đường thai kỳ.

Nỗi lo thường gặp là liệu tình trạng đường huyết của mẹ có làm ảnh hưởng đến chất lượng sữa hay không. Trên thực tế, mẹ từng mắc đái tháo đường thai kỳ vẫn có thể cho con bú bình thường. Điều cần chú ý là mẹ nên ăn đủ bữa, tránh để bụng đói quá lâu trước cữ bú và trao đổi với bác sĩ nếu xuất hiện dấu hiệu bất thường.

Khi nào mẹ nên đi khám?

Mẹ nên chủ động đến cơ sở y tế khi:

• Đã qua mốc 4 - 12 tuần sau sinh nhưng chưa thực hiện tầm soát lại.

• Cảm thấy khát nước nhiều, tiểu nhiều, mệt mỏi kéo dài không rõ nguyên nhân.

• Vết thương lâu lành hơn bình thường.

• Cân nặng thay đổi bất thường mà không giải thích được bằng chế độ ăn.

• Có kết quả đường huyết tự đo tại nhà dao động bất thường.

• Đang lên kế hoạch mang thai lần tiếp theo.

Các dấu hiệu trên không đủ để kết luận về tình trạng bệnh. Việc đánh giá cần dựa trên thăm khám và chỉ định cận lâm sàng từ bác sĩ chuyên khoa.

Câu hỏi thường gặp

Đường huyết về bình thường sau sinh thì có cần tái khám nữa không? Vẫn cần. Kết quả bình thường ở một thời điểm phản ánh tình trạng hiện tại, chưa loại trừ nguy cơ về sau. Bác sĩ thường khuyến cáo duy trì theo dõi định kỳ dài hạn cho nhóm từng mắc đái tháo đường thai kỳ.

Mẹ từng mắc đái tháo đường thai kỳ có nên mang thai tiếp không? Vẫn có thể, nhưng nên được đánh giá tình trạng chuyển hóa trước khi mang thai và theo dõi sát hơn trong thai kỳ kế tiếp theo hướng dẫn của bác sĩ.

Con của mẹ mắc đái tháo đường thai kỳ có bị ảnh hưởng không? Trẻ thuộc nhóm cần được theo dõi sức khỏe và cân nặng theo lịch khám nhi định kỳ. Mẹ nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ nhi khoa về lịch theo dõi phù hợp cho bé.

Có cần đo đường huyết tại nhà sau sinh không? Việc này phụ thuộc vào chỉ định của bác sĩ. Mẹ không nên tự ý xây dựng lịch đo hay tự diễn giải kết quả mà nên tuân theo hướng dẫn chuyên môn.

Góc nhìn từ PGS.TS.BS Huỳnh Kim Phượng

Theo PGS.TS.BS. Huỳnh Kim Phượng - Chuyên khoa Nội tổng quát-Nội tim mạch - Phòng khám Đa khoa SIHG, điểm dễ bị bỏ qua sau sinh là tâm lý xem việc đường huyết trở về mức bình thường như dấu chấm hết cho câu chuyện. Trong thực hành lâm sàng, đây mới là thời điểm bắt đầu của một kế hoạch theo dõi dài hạn.

Mỗi sản phụ có nền tảng chuyển hóa, tiền sử gia đình, mức độ rối loạn trong thai kỳ và điều kiện sinh hoạt khác nhau. Do đó, lịch tầm soát và hướng chăm sóc cần được xây dựng theo hướng cá thể hóa, thay vì áp dụng chung một khuôn mẫu cho tất cả.

Ba điều mẹ nên giữ lại sau bài viết này:

1. Đường huyết cải thiện sau sinh là diễn tiến thường gặp và có cơ chế sinh lý rõ ràng.

2. Nguy cơ đái tháo đường tuýp 2 - bệnh lý mãn tính - vẫn tồn tại và cần được theo dõi theo thời gian.

3. Lối sống cân đối cùng lịch tái khám đều đặn là phần mẹ có thể chủ động.

Nếu còn băn khoăn về kết quả xét nghiệm hoặc chưa rõ lịch theo dõi phù hợp với mình, mẹ nên sắp xếp một buổi thăm khám với bác sĩ chuyên khoa để được tư vấn theo tình trạng cụ thể.

Cố vấn chuyên môn cho bài viết

PGS.TS.BS. Huỳnh Kim Phượng là Bác sĩ chuyên khoa Nội tổng quát – Nội Tim mạch với hơn 35 năm kinh nghiệm trong thăm khám, chẩn đoán và điều trị. Bác sĩ nguyên là Trưởng khoa Trung tâm Chăm sóc Sức khỏe theo yêu cầu – Bệnh viện Chợ Rẫy. Hiện Bác sĩ đang giảng dạy tại Đại học Y Dược TP.HCM, Đại học Y Phạm Ngọc Thạch và Đại học Y Dược Cần Thơ đồng thời là giám đốc y khoa tại Phòng khám Đa khoa SIHG Quận 7.